«Nahi duzuna esango duzu, baina ondorioak eta zigorrak gauza bera dira».

Askotan entzun izan dut esaldi hori, eta interesgarria iruditzen zait haren atzean dagoenari buruz argitasun pixka bat ematea.

70-80ko hamarkadetan ohikotzat jotzen zen zigor eta sarien bidez heztea. Arauak autoritarismoz ezartzen ziren, eta garai haietan hazitako haur askok, guraso bihurtu direnean, egiteko modu bera errepikatu dute, “ondorio” hitza erabiliz baina, funtsean, zigorra aplikatuz. Beste batzuek, ordea, mutur kontrakora jo dute: autoritarismotik ihes egin nahian, arau eta mugarik ez ezartzera iritsi dira. Ez bata ez bestea ez dira hezteko baliagarriak.

Zer gertatzen da haur edo nerabe batek helduok eskatutakoa betetzen ez duenean edo adostutako arauak hausten dituenean?

Lehenik eta behin, gure baitan haserrea piztu ohi da. Gure espektatibak ez dira bete, gure harrotasunean ziztada jaso dugula senti dezakegu, eta gure gurasotasuna kolokan jartzen duen jokabide “desegoki” baten aurrean gaudela pentsa dezakegu. Eta horrek guztiak gugan jartzen du arreta.

Haserre hori kudeatzeko dugun gaitasuna jartzen da jokoan:
Haserrea kontziente egiten al dugu? Haren intentsitatea bat al dator seme-alabaren jokabidearekin, ala beste nonbait du abiapuntua? Arau hori aurrez argi eta garbi ezarria al zegoen? Gaztetxoak ondo ulertu zuela ziurtatu al genuen? Jokabide horren atzean dagoena ulertzeko gai al gara?

Edo, besterik gabe, haserre gaude eta kitto: oihua, begirada zorrotza, isiltasun zigortzailea edo «zure gelara oraintxe bertan!» bezalako erreakzioak ager daitezke.

Erreakzio baten edo bestearen arabera, aukera gehiago izango ditugu ondorio bat edo zigor bat ezartzeko.

Guraso garen heinean, gure eginkizuna seme-alabei bidea erakustea da. Balioetan oinarritutako heziketa eskaini beharko genieke: zer dagoen ondo eta zer ez, besteenganako errespetua eta enpatia, testuinguru bakoitzean dauden arauak errespetatzearen garrantzia…

Hala ere, gauzak guk nahi genituzkeen bezala gertatzen ez direnean, askotan egoerak gainezka egiten digu eta zigorrera jotzen dugu. Eta adi: beste muturrean, sariak ere erabiltzen ditugu nahi dugun jokabidea lortzeko. Bai zigorra bai saria soka bereko bi muturrak dira. Eta soka hori ez da hezitzailea.

Gure haurrak ikas dezan nahi badugu, egindakoa gaizki dagoela edo onargarria ez dela uler dezan eta berriro gerta ez dadin nahi badugu, egindakoari ondorio bat jarri behar diogu, ez zigor bat.

Zein da bien arteko desberdintasuna?

Zigorra hautazkoa da eta, sarritan, ez du lotura zuzenik gertatutakoarekin. Adibidez: «Zure anaiari ostikada eman diozu; aste osoa telebistarik gabe!». Ez dago lotura logikorik.

Ondorioak, ordea, egindakoarekin lotura zuzena du. Kausa-ondorio harremana dago. Naturala izan daiteke (adibidez: «Euria ari du; aterkirik gabe busti egingo zara») edo logikoa, helduok ezartzen duguna (adibidez: «Pareta margotu duzu; orain garbitu egin beharko duzu»).

Zigorra ezartzean, helduaren egoera emozionalak pisu handia izan ohi du. Batzuetan, haurraren jokabidea eraso moduan interpretatzen dugu, eta haserretik ezarritako zigorrak neurriz kanpokoak izan daitezke.

Ondorioa, aldiz, koherentea eta proportzionala da. Helduaren aldarteak ez du eraginik; soseguz azaltzen da eta logikaz aplikatzen da.

Zigorra ez da hezitzailea; egindakoa “ordaintzea” du helburu. Zigorra bete ondoren, badirudi gertatutakoa itxitzat ematen dela, baina ez da benetako hausnarketarik egon. Ez du aukera ematen bizipen horretatik ikasteko.

Ondorioa, berriz, hezitzailea da. Haurrari bere esperientziatik ikasteko aukera ematen dio, ekintzek ondorioak dituztela erakusten dio eta bere jokabidearen ardura hartzen laguntzen dio. Gainera, arazoak konpontzeko gaitasuna eta autokontrola garatzen laguntzen du.

Zigorrak erresumina, amorrua, desafioa, mendeku-gosea, beldurra edo ezinegona sor ditzake, eta gurasoen eta haurren arteko harremana kaltetu dezake. Pentsa dezagun gure haurtzaroan zigortuak ginenean zer sentitzen genuen.

Ondorioekin, ordea, haurra errespetatua sentitzen da, eta harremana babestu egiten da.

Bi ikuspegiak aztertuta, badirudi argi dagoela zein norabidetan jo beharko genukeen. Hala ere, praktikara eramatean sortzen dira benetako zailtasunak. Egoera batzuetan ez da erraza ondorio logiko, koherente eta neurrizko bat aurkitzea, baina hain zuzen ere hor dago erronka.

Kontuan izan behar dugu ondorioek ikasteko balio dutela eta benetako barne-prozesua sustatzen dutela.

AEBetako psikologo eta haur-psikoterapeuta Haim Ginottek gai honen inguruan sakon lan egin zuen. Hark esandako esaldi honek ondo laburbiltzen du azaldu duguna:

«Zigorra distrakzio bat da; ez dio haurrari damutzeko edo nola zuzendu daitekeen pentsatzeko aukerarik ematen. Zigorrarekin, haurrak ez du hain garrantzitsua den barne-prozesua egiten: bere jokabidearen inguruan hausnartu eta ardura hartzekoa. Gainera, hurrengoan harrapatua ez izatera motibatuta egongo da, ez arduratsuagoa izatera»