“Aspergarria zara”, “zein alferra zaren”, “benetan zara polita”… Ziur aski, denok jasoko genuen gure bizitzan zehar etiketaren bat edo beste. Epai horiek ez dute zertan asmo txarrarekin eginak izan; haatik, gugan eragin negatiboa dute. Hori horrela izanik, ideia honen inguruan jardungo naiz ondorengo lerroetan: hain zuzen ere, etiketak zer diren eta horiek jartzeak nahiz jasotzeak duen eraginaz.

Zer dira, baina, etiketak? Gauzak eta pertsonak sailkatzeko dugun joera naturalaren eraginez egiten ditugun epaiak dira. Sailkapen hori egitea ezin saihestuzkoa da, jendartean nola jokatu behar dugun erabakitzen laguntzen baitugu. Sailkapen hori pertsonek dituzten ezaugarri jakin batzuen arabera egiten da, eta ezaugarri bakoitzari pentsamolde bat lotzen zaio. Era berean, pentsamolde horrek jokabide bat eragiten du. Kasurako, arrazializatua den tabernari baten aurrean pentsa nezake ez duela euskararik jakingo, eta, ondorioz, gazteleraz zuzendu. Hori saihetsezina izanagatik ere, kontu handiz ibili behar dugu lotura hori betierekoa ez bihurtzeko: hau da, arrazializatutako pertsonek ez dakite euskaraz sinesmena barneratzea.

Etiketak, normalean, gertaera jakin bati erreferentzia egiten dioten epaiak dira, eta gerora epai orokortu bihurtzen dira: sarri, sarriegi akaso, maiztutakoak. Hain maiztuak, ezen ezaugarri horietako asko geureak direla sinisteraino ere iristen garen. Esan daiteke etiketatzen gaituzten moduak geure buruarekiko dugun ikuspegia aldatzen duela. Izan ere, etiketa bat bizitza osoan zehar lagun – edota etsai- izango dugun pentsamendua izatera hel daiteke. Finean, nork bere etiketari dagokion portaera barneratzea eragin dezakete jasotzen ditugun epaiek.

Etiketak erabiltzearen beste eraginetako bat ondorengo hau ere izan daiteke: besteengandik baztertua izateko beldurra sentitzea. Horrek autoestimua eta geure buruarengan dugun konfiantza kaltetu dezakete: errudun sentsazioa, nahikoa ez izatearen ustea, norbera gutxiesteko joera… Horiek denek geure jokatzeko modu naturala aldatzera eraman gaitzakete. Areago, Labelling Theory gisa ezagutzen den teoriak dio gure nortasuna eta portaerak norberak zein besteek gu deskribatzeko erabilitako berbek mugatzen dituztela.

Gatozen orain etiketen inguruko uste oker bat azaltzera. Orokorki, bi etiketa mota bereizten dira: negatiboak eta positiboak. Negatiboak jendarteak izan nahi ez dituen ezaugarriekin lotzen dira jeneralean: alferra, desordenatua, motela… Positiboak, ordea, desiragarriak zaizkigun ezaugarriekin dute zerikusia: ausarta, polita, azkarra… Behin hori azalduta, hona hemen uste ustela: etiketa negatiboak kaltegarriak direnez, jar ditzagun etiketa positiboak. Egiaz, etiketa oro da mugatzailea, ezaugarri positibo zein negatiboak dituztenak. Zehazki, sormena, benetakotasuna eta garapen pertsonala mugatzen dute. Funtsean, edozein etiketa erabiltzeak ondorio bera du pertsonarengan: jokabideak epaien araberakoak izatera bideratzen dituzte.

Ikus dezagun adibide bat: gelako ikaslerik onena gisa etiketatua den ikasleak zailtasunak izango ditu bere konfort eremutik irteteko; ikasle onena izateari lagatzeko arriskua hartzeko. Adibiderako, beste ikasteko modu batzuk probatzeko, beste ezagutza mota batzuk ikasteko pausoa emateko (dantza, hizkuntzak…)… Hala den heinean, “ikasle onenaren” titulua gal ez dezan saiatuko da, bidean askotariko aukerak kontuan hartu ere egin gabe.

Behin hori guztia azalduta, jakin badakigu etiketak jartzea kalterako dela. Alabaina, zer egin dezakegu jada barneratu ditugun epai horiekin? Sinesmen sistema aldatzean dago gakoa. Horretarako, ondorengo hau da etiketei aurre egiteko proposatzen dudan mantra berria: besteen iritzia ez da egitate bat; iritzi soil bat da; garen hori ezin dezake hitz bakar batek adierazi.

Halaber, eta ezinbestean, nork bere burua beste begi batzuekin ikusten ikasi behar dugu. Eta sinetsi behar dugu geure burua definitzeko eskubidea norberarena dela; norberarena eta ez beste inorena. Beraz, barneratu ditugun etiketak kendu eta autokontzeptu berri eta osasuntsuago bat eraikitzeko aukeraz baliatzera animatzen zaituztet.