Azken urte hauetan, irakasleei eta magisteritza-eskoletako irakaslegaiei emandako hitzaldietan, niretzat gakoa bilakatu den galdera bat egiten diet. Hasiera batean, galdera hori, hitzaldien amaiera aldera egiten nuen, garrantzi berezirik eman gabe, eskolek euskararekiko zuten praktikaren analisirako funtsezkoa zela ohartu nintzen arte.

Orduz geroztik, hitzaldiak galdera honekin hasten ditut: “Zuen ikasleei galdetuko banie, zuen ikastetxeak beraiekiko duen helburu linguistiko erreala eta praktikoa zein den (ez halako edo halako irakaslerena, edo txosten teorikoetan jartzen duena, baizik eta orokorra eta benetakoa), zer erantzungo lidakete?”:

            a) Euskara(z) irakastea, edo

            b) Hiztun aktiboak sortzea.

Irakaslegaien edo Euskarabenturako partaideen kasuan, aldiz, beraiek zer sentitu duten galdetu izan diet. Eta zuk zeuk, irakurle, zer erantzungo zenioke galderari?

Galdera egin dudan kasu guztietan, askoz gehiago izan dira, nabarmen, a) aukeraren alde egin dutenak, b) aukeraren alde egin dutenak baino. Ikastetxe askotako irakasleak bildu izan diren hainbat hitzalditan gertatu zait, denek edo ia denek lehen aukeraren alde egitea, harrituenak beraiek izanik.

Eta hitzaldiotan esan ohi dudan bezala, ikasleek, gehienak ingurune eta familia erdaldunetatik datozenak eta euskararen erabilera soziala baxua den ingurunetan bizi direnak, ez badute sumatzen, ikastetxearen eta hezkuntza-sistemaren beraren helburua, haiek hiztun aktiboak izatea dela, zer dela-eta egingo dute euskaraz? Are gehiago, askok ez dute ulertu ere egiten zergatik ari diren euskaraz ikasten.

Uste dut hauxe dela gure hezkuntza-sistemak eskatzen duen norabide aldaketaren ardatz nagusia: ikastetxeak eta irakaslegoa ezin daitezke mugatu euskara(z) irakastera; euskararen aldeko jarrera proaktiboa erakutsi eta transmititu behar dute. Horrekin ere, agian ez dugu lortuko ikasleak hiztun aktibo bilakatzea. Hori gabe, ziur etzetz.

Are gehiago, EAEko 2023ko Hezkuntza Legearen zioen azalpenaren IV. puntuak honela dio (azpimarra gurea da):

Hezkuntza-komunitate osoaren ardura da ikasleei profil eleaniztuna eta kulturartekoa, multimodala, garatzen laguntzea, mundu global eta kulturaniztun batean integratu eta euskararen erabilera aktiboarekin konprometitu daitezen, eta euskal kultura ezagutu eta hura garatzen eta eguneratzen lagun dezaten, aldi berean beste hizkuntza eta kultura batzuk ezagutzeko jakin-mina eta motibazioa landuz.

Era berean, lege honen bitartez, euskarak hezkuntza-komunitate osoan duen presentziak jauzi kuantitatiboa eta kualitatiboa egingo du, hezkuntza sistemaren erreferentzia-hizkuntza gisa duen zeregina indartu nahi baita, eta ikasleek hezkuntza-testuinguru formalean eta ez-formalean modu aktiboan erabil dezatela sustatu.

EAEko ikastetxeak euskaraz irakastera mugatzea eta ez saiatzea hiztun aktiboak lortzen, beraz, Legebiltzarrean onartutako Legea ez betetzea esan nahi du. Praktika hori ez da legezkoa.

Ikastetxe gehienetan egin beharreko norabide aldaketa hori gauzatzeko, hainbat lan-ildo jar daitezke martxan. Hona, horietako batzuk:

  • Klaustro osoak bat egin dezan helburu linguistiko hauekin, beharrezkoa den hausnarketa-, kontzientziatze-, prestaketa-, adostasun- eta motibazio-lana burutzea. Hiztun aktiboak lortu nahi baditugu hezkuntza-komunitatea osatzen duten partaide guztien, edo gehienen, atxikimentua eta inplikazioa beharko ditugu. Eta hori landu egin behar da, eta denboran mantendu.
  • Ikasleen formakuntza soziolinguistikoa: euskararen historia, hizkuntzen arteko harremanen nondik norakoak, hizkuntza-aldaketarako metodologiak, euskararen aldeko mugimenduen bilakaera, hizkuntza gutxien egoera, euskararen kokapena munduko hizkuntzen artean, euskararen biziberritze-prozesuaren erreferentzialtasuna… Ikasleek ulertu egin behar dute zergatik ari diren euskaraz ikasten, eta zergatik den garrantzitsua euskararen biziberritze-prozesua. Bestalde, Euskal Herrian askotariko errealitate soziolinguistikoak daudenez, ikastegi bakoitzaren testuinguru soziolinguistikoa edo eremu batzuetan ikasleek senti ditzaketen gabeziak edo premiak ulertzeko elementu interpretatiboak eskaintzea ere, oso onuragarria izango da ikasleen autoestimua eta jarrera positiboak elikatzeko. Honekin batera, eleaniztasunarekiko errespetua eta ikasleen genealogia linguistikoak lantzea komenigarria litzateke.
  • Gurasoak eta familiak ezinbestekoak dira prozesu hau aurrera joan dadin. Euskaraz jakin ala ez, gurasoek inplikatu egin behar dute seme-alaben euskalduntze-prozesuan, berauek motibatuz, prozesua erraztuz eta erabilerarako aukerak eskainiz. Baina, horretarako, ikastetxeek ondo informatu behar dituzte, izan ditzaketen zalantzak eta beldurrak argitu, prozesu honetan inplikatzeko aholkuak eta bideak eskaini eta haien atxikimendua landu.
  • Azkenik, eta askotan errepikatu dugun bezala, eskola ezinbestekoa da, baina ez da nahikoa. Hiztun aktiboak lortu nahi baditugu, nahi ta nahiezkoa da, eskola orduz kanpoko jardueretan ere euskaraz aritzea. Horretarako, udalen eta eragile sozialen konplizitatea eta inplikazioa bermatu beharko da, haur eta gazteekiko eskaintzak eta jarduerak euskaraz izan daitezen.

Dinamika hauek guztiak modu egokian bideratu ahal izateko, lidergo sendoa, inplikatua eta ilusionatua beharko da, bai zuzendaritzen aldetik, eta baita Guraso Elkarteen aldetik ere.

Zenbaitetan, irakasleak gehiago ez inplikatzearen arrazoi bezala, guraso askoren presioa aipatu izan da. Baina, ondo dakigun bezala, “neoliberalismo linguistikoak” hizkuntza hegemonikoen aldeko inertziak indartu besterik ez ditu egiten. Hizkuntza gutxituok bultzada berezia behar dugu besteen indarrari aurre egin ahal izateko, hau da, “diskriminazio positiboa” deitu izan duguna. Horregatik da horren garrantzitsua, guraso euskaltzaleak antolatzea eta haien ahotsa entzunaraztea. Ilusio transmititu behar dugu, eta guretzat euskararen biziberritze-prosesua zein garrantzitsua den jakinarazi, eta hori lortzekotan, aipatu dugun guztia ezinbestekoa dela ikusarazi, batez ere, euskararengandik urrunen dauden gurasoei. Aurreko artikulu batean aipatzen genuen bezala, Gurasoen Euskara Elkarteak sortzea urrats garrantzitsua izan daiteke norabide honetan.

Hainbat lekutan frogatu den bezala, hau lortzea posible da. Hala bada, animo eta ekin!