Argazki baten aurrean jarri eta begiratu. Zer ikusten duzu?

Eta zure ondokoak, zer ikusten du?

Galdera sinplea dirudi, baina agian ez da hain sinplea. Irudi bera dugu aurrean, baina ez dugu zertan gauza bera ikusi. Gure begirada ez baita neutroa. Bizi izan ditugunak, ikasi dugunak, entzun ditugunak, gure adinak, beldurrek, pribilegioek, zauriek, harremanek eta munduan hartzen dugun lekuak ere begiratzen dute gurekin batera.

Haziak egitasmoaren baitan Botere-Harremanak Argazkitan erakusketa osatu genuenean, horixe izan zen interesatzen zitzaigun gauzetako bat: botere-harremanei definizio batetik begiratu edo begirada bakar batetik kontakizun bat eraiki beharrean, begirada asko elkarren ondoan jarri, partekatu eta prozesua aske uztea.

Haurrak, nerabeak, gazteak, helduak, herriko eragileak… Denok galdera beraren bueltan: non ikusten ditugu botere-harremanak?

Antolatzaile taldeari argazkiak iristen hasi zitzaizkigunean, noski, guk ere gure lehen irakurketa egin genuen. Irudi batzuk «agerikoak» zirela iruditzen zitzaizkigun; beste batzuk, ez hainbeste. Batzuek berehala eramaten gintuzten gatazka batera; beste batzuek, aldiz, lehen begiratuan boterearekin zerikusirik ez zutela ziruditen.

Lehen irakurketa horren ondoren etorri zen erakusketaren muntaketa, eta hor zerbait aldatu zen. Parte-hartzaile bakoitzaren ekarpenak bazuen bere esanahia, bere abiapuntua eta bere begirada, baina irudiak elkarren ondoan jartzen hasi ginenean, ordura arte ikusi ez genituen loturak agertzen hasi ziren. Irudi batek ondokoari beste esanahi bat ematen zion; batek bestea osatzen zuen, zalantzan jartzen zuen edo beste leku batetik begiratzera eramaten gintuen. Nolabaiteko berrelikadura sortzen zen haien artean. Irudiek ez zuten jada bakarka hitz egiten, elkarhizketa bat sortzen hasi ziren.

Sentsazioa ez da erraza azaltzen. Ez genuen erantzun bakar bat aurkitu, ezta irudi guztiek gauza bera esaten zutenik sentitu ere. Kontrakoa. Begirada ezberdinak izaten jarraitzen zuten, baina elkarrekin jarrita zerbait zabalagoa osatzen zuten. Eta agian horixe izan zen interesgarriena: norberak ikusitakoa partekatzean eta bestearen begiradarekin gurutzatzean, hasierako irudia bera ere aldatzen zela zirudiela.

Erakusketak ateak ireki zituenean mugimendu horrek jarraitu egin zuen. Argazki baten aurrean norbaitek zer ikusten zuen azaltzen zuen. Beste batek beste zerbait. Hirugarren batek ordura arte inork aipatu gabeko elementu bati erreparatzen zion. Eta halako batean: «Ba, nik hori ez nuen ikusi».

Hor zerbait gertatzen da.

Beste pertsonaren begiradak gurea zabaltzen du. Ez digu zertan arrazoia kendu, ezta gure interpretazioa baliogabetu ere. Baina gure begirada mugiaraz dezake. Ordura arte ikusten ez genuen zerbait agerrarazi. Eta, batzuetan, hasieran ikusi genuen horri beste modu batera begiratzera eraman gaitzake.

Hau guztia bereziki aberasgarria iruditzen zaigu botere-harremanez ari garenean. Izan ere, boterea ez da beti oihu egiten duen norbait. Ez da beti debeku bat. Ez da beti ageriko indarkeria. Batzuetan espazioaren banaketan dago, nork hitz egiten duen eta nork entzuten duen, nori galdetzen zaion eta noren iritzia ematen den aurrez jakintzat, nork erabakitzen duen, nork itxaron behar duen, noren beharrak jartzen diren erdigunean eta norenak geratzen diren bazterrean.

Eta, hain zuzen ere, arruntatzat hartzen ditugun gauzak dira askotan ikusten zailenak. Horregatik behar dugu besteen begirada.

Begiratzen dugunean, ikusten duguna interpretatu ere egiten dugu. Irudiek erakusten dutenak, besteek ikusten dutenak eta elkarri kontatzen diogunak gure lehen irakurketa mugitu dezakete. Hor dago begiradak partekatzearen aberastasuna: ez guztiok gauza bera ikustera iristean, baizik eta besteen begiradek gurea zabaltzen dutenean.

Eta horrek ez du adinik. Denok begiratzen dugu bizi izandakotik, ikasitakotik eta munduan hartzen dugun lekutik. Ez dago zertan begirada bat aukeratu eta gainerakoak baztertu. Eta argazkiekin gertatzen den bezala, bizitzan ere begirada, une eta bizipen askok osatzen dute ikusten duguna; fotogramaz fotograma eraikitzen den film baten antzera.

Interesgarriena, agian, begirada horien artean sortzen den espazioan gertatzen da. Ezberdintasunak agertzen dira, bai. Baina baita elkarguneak ere. Eta horrek beste galdera batera garamatza: zer gertatzen da norberaren begirada besteekin partekatzen dugunean?

Banaka begiratzen dugunean, gure mundutik begiratzen dugu. Kolektiboki begiratzeak, ordea, ez du esan nahi denok ondorio berera iritsi behar dugunik. Kontrakoa ere izan daiteke: gure interpretazioak elkarren ondoan jartzea eta desadostasunerako lekua egitea.

«Nik hau ikusten dut».

«Nik, ordea, beste hau».

«Ez zitzaidan inoiz bururatu horrela begiratzea».

Hor josten da elkarrizketa.

Botere-Harremanak Argazkitan erakusketaren aurkezpenean, argazkien egile eta ikusleek elkarrekin egon ziren. Une horretan, argazkia ez zen soilik egilearena, ikuslearen bizipenekin gurutzatzen zen, eta esanahi berriak sortzen ziren.

Horrek erakutsi zigun erakusketa bera baino interesgarriagoa izan zitekeela erakusketaren inguruan sortutako elkarrizketa. Argazkiak aitzakia ziren. Elkarri begiratzeko, elkar entzuteko eta geure begirada ere zalantzan jartzeko.

Eta hau guztia ez da erakusketa batean soilik gertatzen.

Egunerokoan ere etengabe ditugu horretarako aukerak. Parkean gertatutako zerbait, eskolatik ekarritako gatazka bat, familian hartutako erabaki bat, telebistan ikusitako irudi bat edo kalean gertatutako egoera bat izan daiteke abiapuntua.

Helduok berehala azaldu beharrean, galdera egin dezakegu:

“Zer ikusi duzu zuk?”

Eta epaitu gabe entzun. Erantzuna zuzendu gabe, osatu gabe, gure interpretazioa berehala gainean jarri gabe. Ondoren geurea partekatu dezakegu: «Nik beste zerbait ikusi dut».

Eta hortik elkarrizketa sortu.

Agian heztea ez baita beti zer ikusi behar den erakustea. Batzuetan, elkarren begiradekin mundua pixka bat zabalago ikusten ikastea ere bada.

Akaso hor dago kolektiboaren indarretako bat: norberaren begiradak mugak dituela onartzea. Besteak nik ikusten ez dudan zerbait ikus dezake. Nik besteak ikusten ez duen zerbait ikus dezaket.

Eta begirada horiek elkarren ondoan jartzen ditugunean, ziurrenik errealitatea ez dugu argiago ikusiko, baina bai zabalago.