Heike Freire Rodríguez, filosofoa, psikologoa, pedagogoa da. Nazioarteko erreferentea da naturarekin kontaktuan eta “pedagogia berdea”. Txatxilipurdi elkarteak euskaratutako “Berdean Hezi” liburuaren egilea da (2011), eta ibilbidea luzea egin du gaiarekin lotutako hitzaldiak eta formazioak antolatzen.

Datorren urtera begira, Pedagogia berdean aditu izateko prestakuntza antolatu du Euskal Herrian. (garaiOn, Araba). Unibertsitate tituluaren balioa duen formazio hori aitzakia moduan erabili dugu berarekin hitz egiteko eta hezkuntza edo pedagogia berdearen inguruan hausnartzeko.

1. Zer da Pedagogia Berdea, eta zerk bereizten du beste hezkuntza-proposamenetatik?

Pedagogia Berdea naturan gauzatzen den didaktika edo jarduera-multzo bat baino askoz gehiago da. Gizakiaren eta naturaren arteko lotura sakona berreskuratzeko beharretik sortu da; bizi garen kultura eta jendarteak lotura hori modu kezkagarrian hautsi du.

Berrikuntza gailu teknologikoa aurreratuak eskuratzearekin edo «metodologia berri» deritzenak azaletik txertatzearekin nahasten den garai honetan, proposamen horiek ere logika teknokratiko eta utilitaristetan harrapatuta jarraitzen baitute, Pedagogia Berdeak hezkuntza trantsizio bat planteatzen du, eta, horrenbestez, baita kultura-trantsizio bat ere: antropozentrismotik (gizakia eta gizakiak eraikitakoa guztiaren gainetik jartzen dituen ikuspegitik) biozentrismora (bizitzaren sare adimentsuago, interkonektatuago eta elkarren mendekoago baten parte garela aitortzen duen ikuspegira).

«Naturarekiko harremanean» oinarrituta, Pedagogia Berdea ez da soilik «landa-ingurunera ateratzea» edo ikasgelan landareak jartzea (nahiz eta horietako edozein abiapuntu ederra izan daitekeen…). Begirada eraldatzea da gakoa: ulertzea haurrek eta gazteek ez dutela «heziketa prozesu zorrotzean diziplinatu» behar, ezta haien buruak eduki abstraktuz bete ere. Haien garapen naturalean lagundu behar zaie, osasuna, berezkotasuna, sormena eta naturaren parte izatearen sentimendua berreskura ditzaten.

Natura erdigunean jartzea da kontua. Ez soilik ingurune naturalari buruz edo ingurune hori «agertoki» gisa hartuta ikastea, baizik eta gure izaeraren arabera haztea eta garatzea, natura irakasle hartuta eta gu geu garen naturatik abiatuta.

2. Zergatik berreskuratu behar dugu naturarekiko lotura egungo hezkuntzan? Eta bizitzan, oro har?

Lehen esan dizudan bezala, gu ere natura gara. Esaldi hori modan dago, baina ez dugu benetan barneratu. Esaten dugu, baina ez dugu sentitzen, geure izatetik urruntzen gaituen mundu bat eraiki dugulako: gure izaera naturala galarazten digu, gizatasuna kentzen digu eta, azken batean, gaixotu egiten gaitu.

Natura eta lurrarekiko harreman eta lotura faltak lotura estua du sedentarismoaren, obesitatearen, arreta-nahasmenduen, estres kronikoaren, antsietatearen, mendekotasunen eta apatiaren hazkunde esponentzialarekin, beste hainbat arazoren artean.

«Naturaren defizit» ezaguna ez da berdeguneak galtzearen ondorio hutsa: gizakiaren dimentsio guztiei eragiten dien haustura bat da. Erabat garatzea eragozten digu, maila fisikoan, mentalean, emozionalean, sozialean eta espiritualean.

Ohikoa dugu denboraren ia % 80 konfinatuta eta digitalki gehiegi estimulatuta igarotzea, gorputzaren bidez lortzen dugun esperientzia pobretu egiten da: gure bizi-erritmoekiko lotura galtzen dugu, zentzu gehienak erabiltzeari uzten diogu, arretaren «muskulua» ahuldu egiten da… Autoerregulatzeko gaitasuna, bizitzarekiko konfiantza, ziurgabetasuna onartzeko tolerantzia eta askoz handiagoa den zerbaiten parte garela jakitearen ziurtasuna galtzen ditugu.

Biofiliaren sentimendua —jaiotzetik dugun bizidun guztiekiko berezko maitasun hori— ahuldu egiten da; horren ondorioz, harreman afektiboak sortzeko gaitasuna ere kaltetzen zaigu. Eta harreman horiek gabe zaila da benetako zaintza sustatzea.

Lotura hori berreskuratzea osasun-kontua da, baita biziraupen-kontua ere. Osasuna ez dugu ulertu behar gaixorik ez egote bezala , osotasun gisa baizik. Izan ere, pertsona osasuntsua berez autonomoa, solidarioa eta zoriontsua da, bere ahalmen osoa garatzeko aukera izan duelako…

Biziraupen-kontua ere bada, gure kontsumismoan eta deskonexioan oinarritutako bizimoduak bizitza eusten duen guztiaren suntsipena biderkatzen duelako.

Beraz, biofilia lantzea izan beharko litzateke hezkuntzaren lehentasun nagusia. Osasunaren eta partekatutako etorkizunaren bermea. Eta ez haurrentzat bakarrik, baita haiei laguntzen diegun helduentzat ere.

3. Zer eginkizun du hezitzaileak Pedagogia Berdearen ikuspegitik?

Pedagogia Berdean, hezitzailearen eginkizunak nolabaiteko iraultza kopernikarra bizi du: edukiak goitik behera transmititzen dituzten adituak izateari uzten diogu, eta harriduraren zaindari, ahalmenen sustatzaile, prozesuen bideratzaile eta loturen zaintzaile bihurtzen gara.

Besteei guri begiratzea eta guri arreta jartzea eskatzeari uzten diogu… Gu gara arreta jartzen dugunak, hitz egin edo haurrekin jardun baino askoz gehiago behatzen dugunak. Hori arazo handia izaten da askotan, kanpora begira zenbat eta gehiago egin eta zenbat eta gehiago erakutsi, orduan eta profesionalagoak garela pentsatzen dugulako.

Pedagogia Berdearen ikuspegitik haurra laguntzeak espazioa eusten duen presentzia maitekorra eskatzen du. Pazientziaz hornitutako presentzia errespetuzkoa, beti entzuteko prest dagoena. Kontrola eta dena jakiteko nahiz beti arrazoia izateko beharra alde batera uztea dakar; hanka sartzeko beldurra galtzea eta esperimentatzera, ikastera eta ordena berria sortzen den kaosa maitatzera irekitzea… Benetako autonomia, berezko jakin-mina, berezko sormena eta esplorazio askea, irekia eta partekatua garatzeko espazioa eskaintzea esan nahi du.

Hezitzaileak burutik presa kentzen duenean eta autoikaskuntza-prozesuetan nahiz izaki bizidun bakoitzaren berezko jakindurian konfiantza izateko arriskua hartzen duenean, hezkuntza-espazioak errepikapenaren eta obedientziaren lekua izateari uzten dio. Horren ordez, harreman esanguratsuz osatutako oasi elikagarri eta ekosistema bizi eta sortzaile bihurtzen da. Zentzu horretan, zaintza, pertsona bakoitzak bere modura loratzeko baldintzak sortzea da.

Horregatik esaten dut heztea arte bat dela, ez teknika hutsa (nahiz eta, artista garen aldetik, gure tresna teknikoak erabiltzen ere ikasi behar dugun). Gure naturarekiko loturaren inguruko lan pertsonal eta sistematikoa da. Ekintza sortzailea, Lorcak esaten zuen bezala.

4. Nola txerta daiteke Pedagogia Berdea hezkuntza-praktikan?

Aukerak amaigabeak dira… baldin eta topikoak eta berehalako emaitzak lortzeko eskakizuna atzean uztea lortzen badugu. Hezkuntzaren denborak luzeak dira, eta horizonteari begira ibiltzen jakin behar dugu.

Pedagogia Berdea ikuspegi esperimentala da, prozesuetan oinarritua. Ez zaigu «arrakasta izatea» interesatzen, bizipenen intentsitatea eta horiek eskaintzen diguten hazkundearen zabaltasuna baizik. Presaka hasten garen bakoitzean, edo presak kanpotik inposatzen dizkigutenean, preso eta deskonektatuta gaude jada…

Mito handietako bat da, adibidez, Pedagogia Berdea baso oparoa gertu izanez gero bakarrik aplika daitekeela pentsatzea. Jakina, ingurune naturalak ezin hobeak dira, baina eraldaketa jarreratik hasten da: inguruan dugun natura gure eguneroko bizitzan txertatu eta pertsonen artean harremanak sortzeko dugun modutik.

Keinu txikiekin has gaitezke. Eguna ikasgelan programako «dagokionarekin» hasi beharrean, beste zerbait egin dezakegu: jolastokira atera, gosari bat antolatu, elkarrizketa informal bat izan… Harridura pizteko une bat sustatu dezakegu, zeruari, argiari, urtaroen aldaketei, hazi baten ernetzeari, hortz berri baten agerpenari edo hautemateko moduko beste edozein aldaketari behatuz. Gure baitan eta gure inguruan mugitzen denarekin konektatzea da kontua.

Gure ibilbide pedagogikoan aire zabaleko saioak ere txerta ditzakegu, inguruko parke, ibai, mendi eta lorategietan, barruko eta kanpoko espazioen arteko joan-etorri harmonikoagoa sortuz. Eta, jakina, material naturalak erabil ditzakegu, berezko jolaserako espazioak sortu eta beste izaki bizidun batzuk zaintzeko jarduerak antolatu.

Aisialdi-elkarteetan, gaztelekuetan eta ludoteketan, agian, are errazagoa da hori egitea: naturan jolas askerako espazioak diseina daitezke, hazitegiak sortu, herritarrak sentsibilizatzeko proiektuak garatu eta hiriak eta herriak eraldatzeko ekimenak abiarazi… Norberak proposatutako ibilbideak antolatu eta ingurune natural, sozial eta kulturalekin loturak sortu: ortu komunitarioekin, baserriekin, santutegiaekin… baina baita ile-apaindegia, liburutegia, ospitalea eta merkataritza-guneekink ere.

Giner de los Ríosek, nire erreferente kuttunenetako batek eta ILEko pedagogogoak, benetako hezkuntza gerta daitekeen ia 100 ingurune identifikatu zituen. Ez fitxetan, ez testuliburuetan, ez joko didaktikoetan, ezta tailer eta jarduera «dibertigarrietan» ere.

Lekuaz gain, beste gako bat ikuspegi esperimentala eta bizipenetan oinarritutakoa izatea da, giza izaeraren bizi-beharrekiko lotura. Horretarako, aukerak sortu eta hautatzeko espazioa utzi behar da, baita interesentzat eta talde-dinamikentzat ere; sentsazioa eta irudimena, emozioa eta pentsamendua uztartu; eta autonomia, erantzukizuna eta balioak landu.

5. Zer harreman dago naturaren, ongizate emozionalaren eta ikaskuntzaren artean?

Natura emozioak orekatzeko gugun tresna onena da. Ingurune naturalek nerbio-sistema lasaitzen laguntzen dute, kortisol-maila (estresaren hormona) murrizten dute, erritmoak erregulatzen dituzte, mugimendua sustatzen dute, tentsioak askatzen laguntzen dute eta arreta nahiz energia berritzen dituzte.

Gainera, estimulu konplexu eta sotilak eskaintzen dituzte; estimulu horiek zentzumenak fintzen dituzte, behatzeko gaitasuna indartzen dute eta harridura pizten dute, bizidunekin konektatzen gaituen emozio maitekor hori sustatzen dute. Ingurune horietan lasaiago sentitzen gara, irekiago eta harremanak izateko nahiz ikasteko prestutasun handiagoarekin.

Guzti horrek hezkuntzarako ezinbestekoa den barne-egoera baliotsua eskaintzen du (Oraindik ere «letra odolarekin ikasten dela» uste duen norbait badago, mesedez, utz diezaiola elkarrizketa irakurtzeari…). Egoera horrek ikaskuntzarako oinarri bat ematen digu, ikasgelaren barruan ditugun baliabide guztiak erabilita ere lor dezakegun edozer baino askoz emankorragoa dena.

Baina, horrez gain, naturak emozioetan laguntzen digu: pazientzia eta epairik gabeko onarpena itzultzen dizkigu. Naturan, gauza bakoitzak bere denbora du; akatsa zikloaren parte da, eta ez dago itxurak egin, antzeztu edo besteei atsegina emateko beharrik… ezta errendimendua lortzeko presarik ere.

Paisaiek eta mota, kolore eta tamaina guztietako landareek eta animaliek maisu handiak izateko aukera eskaintzen digute gizakioi. Bizitzaren zikloei, galerari eta berritzeari buruz irakasten digute, adibidez. Aldi berean, mihise zuri bat dira, gure barnean gertatzen dena proiektatu, adierazi eta lantzeko aukera ematen diguna.

Beraz, natura da antsietatearen aurkako erremedio onena, Ritalin zoragarriena eta terapeuta trebeena .. dena batera! Eta hori guztia hor daukagu, buru osasuneko arazo ugari dituen haur eta gazteentzat eskuragarri.

Onura horiek guztiak, jakina, bidelaguntza egokia behar dute: ulertzeko, aitortzeko eta enpatizatzeko gai den laguntza, eta, beharrezkoa bada, egoerak eraldatzen lagunduko duena.

Azkenik, ia denok dakigu naturak irudimena eta sormena sustatzen dituela, ikaskuntza-prozesu baterako funtsezkoak diren bi osagai nagusiak. Naturak ez dizkigu jostailu itxiak edo pantaila estuak eskaintzen, baizik eta 360 graduko espazioak eta egitura zehatzik gabeko elementuak —makilak, harriak, lokatza, hostoak eta ura—, edozer gauza bihur daitezkeen elementuak. Sortzera eta lankidetzan aritzera gonbidatzen gaituzte, eta hizkuntza zein pentsamendua garatzen laguntzen dute.

6. Zer eginkizun dute arriskuak, jolas askeak eta autonomiak ikuspegi pedagogiko honetan?

Jolas askea, arriskua eta autonomia dira haur eta heldu osasuntsu, burujabe eta erresilienteak eraikitzeko oinarriak.

Ikaskuntzarako ezinbestekoak dira, hazteko esperimentatu, probatu, huts egin eta berriro saiatu behar dugulako.

Azken hamarkadetan, haurtzaroak eta nerabezaroak gehiegizko babes itogarri bat jasan dute. Paradoxikoki, batzuen ustez, horrek heldu ahulagoak eta beren buruan segurtasunik ez dutenak sortzen ditu.

Haurrek ez dute zibilizatuago bihurtu behar, ez dute hiru urterekin gorbata jantzi behar, ezta Chromebook bat eskuan dutela eskolara joan behar ere, burtsa-artekariak balira bezala. Basatiago bihurtu behar dute: enbor batera igo, zuhaitzetara igo, salto egin, lur irregularretan korrika egin, ibai bat zeharkatu eta zikindu egin behar dira…

Erronka fisiko eta sozial txikiei aurre egin behar diete, benetako arriskua esperimentatzeko eta arrisku hori kudeatzen ikasteko. Horretarako, heldu errespetuzkoak eta ez-inbaditzaileak behar dituzte, segurtasuna transmitituko dietenak eta bizi nahiz sentitzen dutena kontzienteki aztertzen lagunduko dietenak.

Arriskua eta akatsa funtsezkoak dira: erortzen bazara, zure gorputza neurtzen ikasten duzu; egitura bat apurtzen bazaizu, beste irtenbide bat bilatzen duzu. Garapenaren gakoa ez dago arriskua ezabatzean —horrek haztea eragozten diegu—, baizik eta arrisku hori kudeatzeko konfiantza eta tresnak ematean.

Horrek guztiak ez du esan nahi segurtasun egokiari uko egin behar diogunik. Segurtasuna modu aktiboan eraikitzen dugu; ez gara saltzen diguten segurtasunak eraginda pasibo bihurtzen.

Garrantzitsua da, halaber, arriskuaren (peligro) eta arriskugarritasunaren (risego) artean bereiztea. Garapen-etaparen arabera hautemateko gai ez diren arrisku-iturriak —trafiko handia, usteldutako adarra edo babesik gabeko amildegia, esaterako— ezabatu edo guk kudeatzen ditugu. Haien gaitasunarekiko proportzionala den erronka eskaintzen duten arrisku onargarrietan, berriz, lagundu egiten diegu.

Horrek esan nahi du arriskua ebaluatzeko gai garela, ez soilik gure «esperientzia eta aurretiazko ezagutzetatik» abiatuta, baita behaketaren, parte-hartzearen eta haurrak sakon ezagutzearen bidez ere.

7. Zer oztopo aurkitzen dituzte ikuspegi hori hezkuntza-proiektuetan txertatu nahi duten profesionalek?

Oztopo ohikoenak hauek dira: denbora eta espazio falta, talde-ratio handiak, curriculumaren presioa, istripu posibleen aurrean erantzukizunari beldurra, lantaldeetako harreman batzuetan sortzen diren zailtasunak eta zenbait familien espektatibak. Familia horiek errendimendu akademikoa ongizatearen eta garapen orekatu eta osasungarriaren gainetik jartzen ikasi dute.

Oztopo horiek gainditzeko, lehenik eta behin, naturarekiko harremanaren onurei buruzko prestakuntza sendoa behar da. Prestakuntza horrek esperientzia pertsonala eta argudio zientifiko, psikologiko eta pedagogikoak eskaini behar dizkie profesionalei.

Oraindik ere ahozko aurkezpen gehiegi erabiltzen direla harritzen nau, eta hezitzaile askok pentsatzen dutela, «gai hau dagoeneko landu dugunez», ikasleek «ikasi» egin dutela. Ezagutza pedagogiko sakona falta da, eta horrek taldeen dinamizazioa lantzeko gaitasuna ere barne hartu behar du.

Era berean, ezinbestekoa da sare baten edo batzuen laguntza izatea, segurtasuna emango diguten sareak, mota guztietako informazioa eskuratzeko aukera eskaintzen digutenak: antzeko ekimenak, lorezaintzako ezagutzak, ikuspegi legala…

Ondoren, pixkanaka eta etengabe hastea komeni da: astean ordu batzuk, irakasgai batzuk, espazio txiki bat edo proiektu pilotu bat. Konplexurik gabe esperimentatzearen poza berreskuratzea, hezkuntza artea izateaz gain zientzia ere badelako, baina zientzia bizia.

Lagungarria da gertatzen dena dokumentatzea ere —argazkien, behaketen eta kontakizunen bidez—, jolasaren bitartez sortzen diren ongizatea, garapena eta ikaskuntzak erakusteko. Esperientzia horiek curriculumeko edo hezkuntza-proiektuko helburuekin lotzea ere komeni da.

Batzuetan «matxinada osasungarria» aldarrikatzen badut ere, ez naiz arauak egun batetik bestera hausteaz ari. Irakasle-taldeen barruan aliantzak ehuntzeaz eta familiekin elkarrizketa nahiz pedagogia-lana egiteaz ari naiz, honako hau erakusteko: ongizate emozionalak, jolasak eta naturarekiko harremanak ez dituzte ikaskuntzak murrizten; aitzitik, haurren kontzentrazioa, motibazioa eta osasun integrala biderkatzen dituzte.

Familiak konbentzitzea da helburua, beren seme-alabei orainaldirako eta gure etorkizunerako egin diezaieketen oparirik onena hori dela uler dezaten.

8. Pedagogia berdearen aditu prestakuntza GaraiOn Sorgingunean egingo da. Zer ekarpen egingo dio espazioak prestakuntzari? Nori zuzenduta dago ikastaroa, eta nola eman daiteke izena?

Pedagogia Berdeko Adituaren prestakuntza naturagune paregabeetan kokatutako campusetan egiten dugu beti. Oraingo honetan, Arabako GaraiOn Sorgingunean, leku guztiz magikoa da, prestakuntza honen espirituarekin oso koherenteak diren printzipio eta balioak dituena.

Landa-ingurunean kokatutako sorkuntzaren, artearen eta naturaren gunea da; benetako oasi hezitzaile partekatua, non kontzientzia ekologikoa, lantzen eta bizitzen den kultura eta komunitatea arnasten diren. Bertan graduondokoa egiteak proposamena norberaren azalean bizitzeko aukera ematen du, ez soilik entzutekoa.

Prestakuntza giza garapenaren arloko profesionalei eta etorkizuneko profesionalei zuzenduta dago, naturan oinarritutako laguntzan espezializatu nahi dutenei, alegia: irakasleak, gizarte- eta ingurumen-hezitzaileak, aisialdiko begiraleak, gaztelekuetako eta ludoteketako langileak, haur eta gazteen arloko teknikariak, psikologoak, terapeutak, pediatrak, familiak eta hezkuntza eraldatzeko grina duten eta haurtzaroarekin nahiz Lurrarekin konprometituta dauden pertsona guztiak.

Izena emateko, interesa duten pertsonek informazioa kontsulta dezakete webgune honetan: www.heikefreire.com. Bertan aurkituko dituzte programa, datak, egutegia, prezioa eta matrikulazio-epea.